هجدهمین اجلاس سران بریکس با میزبانی هند در دهلی‌نو و با حضور رهبران ۱۱ کشور عضو، کشورهای شریک و مهمانان ویژه، بستری برای طرح خواسته‌های اقتصادی ایران فراهم کرده است. تهران در این نشست، از پیشنهاد ایجاد یک شرکت بیمه اتکایی ۱۰ میلیارد دلاری تا پیگیری عضویت در بانک توسعه نوین و تأکید بر تجارت با ارزهای محلی را روی میز گذاشته است. اما پرسش اصلی این است: آیا بریکس می‌تواند برای اقتصاد ایران گشایشی واقعی ایجاد کند یا اینها فقط حرف‌های روی کاغذ است؟

بریکس؛ از یک باشگاه سیاسی تا یک شبکه اقتصادی

به گزارش کیوسک خبر، بریکس این روزها در دهلی‌نو میزبان سران ۱۱ کشور عضو و نمایندگان کشورهای شریک است. گروهی که دیگر فقط پنج کشور نیست. حالا ۱۱ عضو اصلی دارد و چندین کشور شریک. بر اساس گزارش وزارت خارجه هند، اعضای بریکس حدود نیمی از جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند. حدود ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی جهان مال این کشورهاست. حدود ۲۶ درصد تجارت جهانی نیز در دست آن‌هاست.

برای ایران، این اعداد یعنی یک فرصت. فرصتی که در دهلی‌نو دنبال می‌شود.

سه محور اصلی اقتصادی ایران در دهلی‌نو

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در اجلاس مجمع اقتصادی بریکس صحبت می‌کند. حرف اصلی او این است که قدرت واقعی بریکس فقط به اندازه اقتصاد اعضا نیست. به این بستگی دارد که این ظرفیت‌ها به یک شبکه واقعی تجارت و سرمایه‌گذاری تبدیل شود. یعنی از حرف به عمل برسیم.

پزشکیان یک پیشنهاد مشخص هم ارائه می‌دهد. می‌گوید بیایید یک شرکت بیمه اتکایی مشترک بریکس با سرمایه اولیه ۱۰ میلیارد دلار بسازیم. این شرکت بتواند ریسک پروژه‌های بزرگ زیرساختی و انرژی را پوشش دهد و اعتماد بخش خصوصی را جلب کند.

چرا این پیشنهاد مهم است؟ چون ایران سال‌هاست با تحریم دست‌وپنجه نرم می‌کند. پزشکیان خودش در همین اجلاس می‌گوید که فشارها در ماه‌های اخیر به یک مرحله خطرناک رسیده است. یک شرکت بیمه اتکایی مشترک می‌تواند راهی برای دور زدن برخی محدودیت‌های مالی باشد.

اما فقط این نیست. سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در حاشیه این اجلاس حرف مهم دیگری می‌زند. می‌گوید در حال رایزنی برای رفع موانع عضویت ایران در بانک توسعه نوین بریکس هستند. خودش هم تایید می‌کند که برخی کشورها مانع‌تراشی می‌کنند.

بانک توسعه نوین یکی از مهم‌ترین نهادهای مالی بریکس است. عضویت در آن می‌تواند دسترسی ایران به خطوط اعتباری و سرمایه‌گذاری مشترک را باز کند. عراقچی می‌گوید که آقای پزشکیان در رابطه با ارزهای محلی و ملی صحبت کرده و این موضوع خیلی مورد توجه قرار گرفته است.

این حرف‌ها یعنی ایران دنبال چیست؟ دنبال راهی برای دلارزدایی از تجارتش. دنبال کردن تجارت با ارزهای محلی، یکی از جدی‌ترین محورهای بریکس در سال‌های اخیر بوده است.

نکته جالب دیگر هم این است که در همین اجلاس، عراقچی با وزرای خارجه چین و برزیل هم دیدار و گفتگو می‌کند. این دیدارها می‌تواند مقدمه‌ای برای توافق‌های اقتصادی دوجانبه باشد.

واقعیت‌سنجی؛ فرصت‌ها و موانع

با وجود محورهای مثبت این اجلاس، نباید از موانع جدی پیش روی ایران غافل شد.

اول، ساختار تصمیم‌گیری بریکس بر مبنای اجماع است. در همین اجلاس، اختلافات میان ایران و امارات درباره لحن بیانیه پایانی در خصوص تحولات غرب آسیا، تا بامداد روز پایانی ادامه می‌یابد و نهایتاً با میانجی‌گری هند و با عبارات مبهمی مانند «با یادآوری مواضع ملی خود» حل می‌شود. این تجربه نشان می‌دهد که هر پیشنهاد اقتصادی ایران نیز باید از فیلتر اجماع ۱۱ کشور عضو عبور کند.

دوم، نبود یک ارز مشترک یا سیستم پرداخت یکپارچه. اگرچه بیانیه پایانی اجلاس از توسعه «سامانه‌های پرداخت قابل‌همکاری» حمایت می‌کند، اما بریکس هنوز به سمت ایجاد پول مشترک یا جایگزینی دلار گام برنداشته است. آنچه اکنون پیگیری می‌شود، استفاده بیشتر از ارزهای محلی و ایجاد گزینه‌های متنوع‌تر برای تسویه تجارت است.

سوم، تمرکز بالای تجارت ایران بر چین. داده‌های سازمان تجارت جهانی نشان می‌دهد چین در سال ۲۰۲۴ مقصد ۲۶ درصد از واردات و مبدأ ۲۶ درصد از صادرات ایران بوده است. بنابراین، اگر هدف از عضویت در بریکس، تنوع‌بخشی به شرکای تجاری باشد، صرفاً افزایش مبادلات با چین کافی نیست و باید بازارهای هند، روسیه و دیگر اعضا نیز فعال شوند.

بریکس، ابزار یا راهبرد؟

اجلاس دهلی‌نو نشان می‌دهد که ایران در حال حرکت از «عضویت تشریفاتی» به سمت «بهره‌گیری اقتصادی فعال» از بریکس است. پیشنهاد بیمه اتکایی ۱۰ میلیارد دلاری، پیگیری عضویت در بانک توسعه نوین و تأکید بر ارزهای محلی، همه نشانه‌هایی از این تغییر رویکرد هستند.

با این حال، همان‌طور که تجربه اجلاس در حل اختلاف ایران و امارات نشان می‌دهد، بریکس یک نهاد مبتنی بر اجماع است و پیشبرد هر طرح اقتصادی نیازمند دیپلماسی پیوسته و انعطاف‌پذیر است. برای ایران، بریکس می‌تواند یک «ابزار» برای کاهش فشارهای اقتصادی باشد، اما تنها در صورتی که تهران بتواند موانع داخلی و خارجی را با یک راهبرد منسجم اقتصادی مدیریت کند.