شرکت دانش‌بنیان کاوشگران صنایع معدنی راشا از شرکت‌های زیرمجموعه هلدینگ سرمایه‌گذاری توسعه معادن و فلزات با تمرکز بر توسعه و تجاری‌سازی فناوری‌های مورد نیاز زنجیره معدن و فولاد فعالیت می‌کند. این شرکت در حوزه‌هایی همچون فرآوری مواد معدنی، بهینه‌سازی و هوشمندسازی فرآیندهای تولید، طراحی و ساخت تجهیزات نوآورانه، مدیریت انرژی و بازیافت پسماندهای صنعتی، پروژه‌های متعددی را تعریف و اجرا کرده است.

علیرضا ضیایی، مدیرعامل شرکت کاوشگران صنایع معدنی راشا و از مدیران باسابقه حوزه معدن و صنایع فولادی در گفت و گویی از ماموریت‌ها و پروژه‌های این شرکت، چالش‌های پیش‌روی صنعت فولاد، نقش فناوری و شرکت‌های دانش‌بنیان در ارتقای بهره‌وری و همچنین برنامه‌های راشا در حوزه انرژی و تجاری‌سازی فناوری سخن گفته است. در ادامه، مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید.

در ابتدا شرکت کاوشگران صنایع معدنی راشا را معرفی و ماموریت اصلی این شرکت را تشریح کنید.

شرکت دانش‌بنیان «کاوشگران صنایع معدنی راشا» در سال ۹۸ با هم‌افزایی و مشارکت هفت شرکت برتر معدنی و صنعتی کشور به‌عنوان بازوی نوآوری زنجیره ارزش فولاد متولد شد. مأموریت اصلی راشا، عبور از مرزهای تحقیقات صرف و ورود به عرصه عملیات است؛ از این‌رو، تمرکز خود را بر انجام تحقیقات کاربردی، بومی‌سازی و انتقال فناوری، بهینه‌سازی و هوشمندسازی خطوط تولید، طراحی و ساخت تجهیزات نوآورانه و در نهایت تجاری‌سازی دستاوردهای فناورانه معطوف کرده‌ایم.

حلقه مفقوده در بسیاری از موارد، فاصله میان «نوآوری‌های موفق» تا «مهندسی پایه، تفصیلی و اجرا» است. راشا در همین نقطه استراتژیک مستقر شده است. ما در تلاشیم تا فناوری‌های نوین را از مرحله ایده و پایلوت به سطح مهندسی دقیق و اجرای صنعتی منتقل و جریانی پیوسته و فناورانه را در بدنه صنعت ایجاد کنیم.

باور عمیق ما این است که راه برون‌رفت صنایع معدنی و فولادی از چالش‌های پیچیده امروز، فقط تکیه بر روش‌های گذشته نیست؛ بلکه «ارتقای مهندسی رایج» و «تجهیز آن به لبه‌های دانش و فناوری‌های روز دنیا» است. راشا قصد دارد این ارتقا را از یک ضرورت، به یک واقعیت اجرایی و خلق‌کننده ارزش افزوده تبدیل کند.

مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی صنعت فولاد را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

مهم‌ترین چالش‌های صنعت فولاد ایران را می‌توان در چند محور اصلی خلاصه کرد؛ تأمین پایدار انرژی، بویژه در برخی فصول سال، تأمین مواد اولیه باکیفیت، فرآوری ذخایر کم‌عیار (مانند هماتیت‌های پیچیده) و مدیریت پسماندهای صنعتی (مانند سرباره‌ها)، بهینه‌سازی مصرف انرژی و نیاز جدی به افزایش راندمان و بهره‌وری خطوط تولید، به‌خصوص در واحدهایی که همچنان از فناوری‌های قدیمی استفاده می‌کنند.

اقدام در جهت اصلاح و بهینه‌سازی خطوط تولید و همچنین تعریف پروژه‌های بازیافت و فرآوری مواد کم‌عیار می‌تواند تاثیر قابل‌توجهی بر کاهش هزینه‌های عملیاتی و همچنین کاهش پیامدهای زیست‌محیطی داشته باشد. این موضوع منجر به افزایش بهره‌وری و ارتقای توان رقابت‌پذیری صنعت فولاد کشور در شرایط داخلی و بین‌المللی خواهد شد. در همین راستا، شرکت کاوشگران صنایع معدنی راشا با استفاده از ابزارهای نوین مانند شبیه‌سازی پیشرفته و رویکردهای داده‌محور، راهکارهای عملیاتی برای پاسخ به این چالش‌ها را توسعه داده است.

پروژه‌های شاخص و موفق توسط شرکت در حوزه‌های مختلف فعالیت چیست؟

در حوزه هوشمندسازی، یکی از پروژه‌های شاخص شرکت راشا، توسعه نرم‌افزار هوشمند فرآیند تولید آهن اسفنجی است که در شرکت‌های جهان فولاد سیرجان و توسعه آهن و فولاد گل‌گهر به مرحله اجرا رسیده است. این نرم‌افزار با تلفیق مدل‌های محاسباتی و مدل‌های داده‌محور، دانش و بینش نسبت به فرآیند احیا را افزایش داده و می‌تواند پارامترهای عملکردی فرآیند احیا را در نقطه بهینه تنظیم کند. این سامانه با پیش‌بینی پارامترهای کلیدی فرآیند، از جمله درجه فلزشدگی، میزان کربن آهن اسفنجی و عدم‌تعادل توزیع دمای کوره، امکان تصمیم‌گیری پیش‌دستانه در بهره‌برداری از کوره احیا را فراهم می‌کند.

در حوزه طراحی و ساخت تجهیزات نوآورانه، توسعه سامانه تشخیص خودکار سرباره در فرآیند تخلیه مذاب به تاندیش در شرکت جهان فولاد سیرجان اجرا شده است. این سامانه با بهره‌گیری از سنسور الکترومغناطیسی، امکان تشخیص زودهنگام ورود سرباره را فراهم می‌کند و به‌صورت خودکار باعث توقف تخلیه می‌شود که نتیجه آن جلوگیری از تولید شمش‌های فاقد کیفیت و کاهش هدررفت مذاب است.

در حوزه بازیافت و اقتصاد چرخشی، اجرای پروژه‌های موفق فرآوری سرباره‌های فولادی از جمله سرباره کوره‌های قوس الکتریکی و بوته‌ای، از دستاوردهای کلیدی راشا است. ما با طراحی فلوشیت‌های بهینه، نه‌تنها واحدهای آهنی را به چرخه تولید بازگردانده‌ایم، بلکه با تولید محصولات جانبی با ارزش افزوده برای صنایع سیمان و راه‌سازی، گامی مؤثر در جهت کاهش پیامدهای زیست‌محیطی برداشته‌ایم. فناوری راشا در فرآوری سرد و گرم سرباره دارای دو ثبت اختراع و یک گواهی دانش‌بنیانی از معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری است.

در حوزه فرآوری مواد معدنی، انجام مطالعات و اجرای طرح‌های فرآوری هماتیت کم‌عیار، با توجه به پیچیدگی کانی‌شناسی این ذخایر، از دیگر افتخارات این شرکت است. راشا با تلفیق روش‌های پرعیارسازی مغناطیسی شدت بالا و فلوتاسیون، فلوشیت‌های نوینی را توسعه داده که امکان بهره‌برداری اقتصادی از این ذخایر عظیم و تامین خوراک پایدار برای واحدهای گندله‌سازی و احیا را فراهم کرده است.

در حوزه مشاوره و ارزیابی طرح‌های کلان، انجام ارزیابی‌های دقیق فنی و اقتصادی برای طرح‌های ملی و فناورانه، از جمله صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر «جی‌تک»، شرکت راشا با ارزیابی موشکافانه، بررسی ریسک‌های تکنیکال و تحلیل شاخص‌های اقتصادی، به‌عنوان بازوی امین فنی، اطمینان از توجیه‌پذیری، پایداری فرآیندی و انطباق با استانداردهای جهانی این طرح‌ها را پیش از سرمایه‌گذاری کلان تضمین می‌کند.

با توجه به چالش‌های تأمین و مدیریت مصرف انرژی در صنعت فولاد کشور، شرکت راشا چه نقش و برنامه‌هایی را در این حوزه دنبال می‌کند؟

شرکت راشا با ایجاد دپارتمان تخصصی محیط زیست و انرژی و بهره‌گیری از متخصصان این حوزه، پروژه‌های هدفمندی را برای پاسخ به چالش‌های تأمین و مدیریت انرژی در صنعت فولاد کشور تعریف و اجرا کرده است.

در بخش مدیریت مصرف انرژی، این شرکت تمرکز خود را بر سه محور اصلی قرار داده است:

۱- انجام پایش و ممیزی‌های جامع انرژی در کارخانجات و تاسیسات زنجیره فولاد

۲- طراحی و اجرای پروژه‌های بهینه‌سازی مصرف انرژی با رویکرد کاهش هزینه‌های عملیاتی

۳- توسعه و پیاده‌سازی سامانه‌های هوشمندسازی مصرف انرژی به‌منظور پایش و کنترل بهینه مصرف در سطوح مختلف تولی

در حوزه تامین انرژی نیز شرکت راشا با توجه به محدودیت‌ها و ناترازی‌های موجود در مقوله انرژی کشور، به بررسی و طراحی سناریوهای متنوع و آینده‌نگر در زنجیره ارزش فولاد پرداخته است که شامل موارد زیر است:

۱- مطالعه و امکان‌سنجی جایگزینی گاز طبیعی با سایر منابع انرژی، از جمله H2O، LNG، SNG و سایر گزینه‌های جایگزین

۲- کاهش ردپای کربن از طریق توسعه راهکارهای جذب و مدیریت دی‌اکسید کربن

۳- بازیابی حرارت اتلافی و تولید برق از منابع موجود در فرآیندهای صنعتی

۴- انجام مطالعات فنی و اقتصادی پروژه‌های حوزه انرژی با هدف افزایش پایداری و امنیت تأمین انرژی

نقش و اهمیت شرکت‌های دانش‌بنیان را در ارتقای بهره‌وری، رقابت‌پذیری و توسعه فناوری در صنعت فولاد چگونه ارزیابی می‌کنید؟

در ساختار فعلی صنایع معدنی و فولاد کشور، شرکت‌های دانش‌بنیان دیگر نباید به‌عنوان «ایده‌پرداز» یا مجموعه‌های محدود به آزمایشگاه دیده شوند؛ بلکه آنها حلقه اتصال حیاتی میان «نوآوری» و «مهندسی پایه، تفصیلی و اجرا» هستند.

با توجه به چالش‌های پیچیده‌ای که پیش‌تر به آن اشاره شد، از ناترازی شدید انرژی و نیاز به فرآوری ذخایر کم‌عیار و پیچیده‌ای مانند هماتیت گرفته تا مدیریت پسماندهایی مانند سرباره، تکیه بر مهندسی سنتی و روش‌های گذشته به‌تنهایی دیگر پاسخ‌گو نیست. در این شرایط، توسعه فناوری‌های بومی و داده‌محور یک انتخاب لوکس نیست، بلکه یک الزام استراتژیک برای بقا و حفظ مزیت رقابتی است.

ارزش واقعی یک شرکت دانش‌بنیان زمانی آشکار می‌شود که بتواند فناوری را از مرحله تئوری یا پایلوت، به سطح «اجرای صنعتیِ مقیاس‌بندی‌شده» برساند. این یعنی ترجمه دقیق داده‌ها، شبیه‌سازی‌های پیشرفته و مدل‌های هوشمند به نقشه‌های مهندسی، تجهیزات بومی‌سازی‌شده و پروتکل‌های عملیاتی که مستقیماً شاخص‌های کلیدی عملکرد (KPI) کارخانه را بهبود می‌بخشند.

بنابراین، هم‌افزایی ساختارمند و هدفمند میان هلدینگ‌های بزرگ معدنی و فولادی با زیست‌بوم دانش‌بنیان کشور، می‌تواند مسیر گذار صنعت از «تولید سنتی و پرهزینه» به «تولید هوشمند، چابک و رقابت‌پذیر» در بازارهای منطقه‌ای و جهانی را به‌طور چشمگیری تسریع کند. شرکت راشا خود را متعهد می‌داند که این گذار تاریخی را با تکیه بر مهندسی فناورانه و اجرایی، نه فقط در شعار، که در کف کارخانه محقق سازد.

راشا چه همکاری‌هایی با شرکت‌های دانش‌بنیان داشته و نتیجه این همکاری چه مشکلی از مجموعه‌های معدنی یا فولادی را برطرف کرده است؟

یکی از الگوهای درخشان و موفق همکاری ما، مشارکت فنی و حمایت از شرکت دانش‌بنیان «رادمان تجهیز» برای توسعه و استقرار «سامانه آنلاین تشخیص سرباره» در شرکت «جهان فولاد سیرجان» است. در فرآیند ریخته‌گری مداوم، یکی از چالش‌های حیاتی، لحظه تخلیه مذاب از پاتیل به تاندیش است. اگر سرباره همراه با مذاب وارد تاندیش شود، منجر به تولید شمش‌های معیوب، هدررفت ارزشمند مذاب و تشکیل «خرسک» در فرآیند ریخته‌گری می‌شود که به طور مستقیم بهره‌وری و کیفیت محصول نهایی را هدف قرار می‌دهد.

نقش راشا در این پروژه، فراتر از یک سفارش‌دهنده ساده بود. ما به‌عنوان بازوی مهندسی و تسهیل‌گر، ایده اولیه را توسعه و آن را از مرحله مفهوم به سطح «مهندسی پایه و تفصیلی» ارتقا دادیم. چالش‌های محیط خشن صنعتی، مانند دمای بالا، گرد و غبار و لرزش را در طراحی لحاظ ، سنسورهای الکترومغناطیسی را بهینه‌سازی و الگوریتم‌های تشخیص را به‌گونه‌ای کالیبره کردیم که با سیستم‌های کنترل موجود در کارخانه (PLC/SCADA) به‌صورت یکپارچه و بلادرنگ (Real-time) ارتباط برقرار کند.

حاصل این هم‌افزایی، تبدیل یک ایده دانش‌بنیان به یک «محصول صنعتی مقیاس‌پذیر و قابل اتکا» بود که هم اکنون در جهان فولاد سیرجان، به‌صورت خودکار و با دقت بالا، جلوی ورود سرباره را می‌گیرد و سالانه از هدررفت میلیون‌ها تومان سرمایه و افت کیفیت جلوگیری می‌کند. این ماموریت راشا است: «تبدیل فناوری به یک راه‌حل مهندسیِ اجرایی».

بسیاری از ایده‌های دانش‌بنیان به مرحله اجرا در کارخانه نمی‌رسد. بر اساس تجربه ، مهم‌ترین موانع اجرای صنعتی و تجاری‌سازی این ایده‌ها چیست؟ راشا هنگام بررسی و انتخاب ایده‌ها چه ملاحظات فنی و اقتصادی را در نظر می‌گیرد؟

در ادبیات مدیریت فناوری، فاصله بین آزمایشگاه (یا پایلوت) و کف کارخانه را «دره مرگ تجاری‌سازی» می‌نامند. بر اساس تجربه دو دهه حضور در این صنعت، مهم‌ترین مانع، «نبود درک عمیق از مقیاس‌پذیری و شرایط واقعی محیط صنعتی» است. بسیاری از ایده‌ها در محیط کنترل‌شده آزمایشگاهی عالی عمل می‌کنند، اما در مواجهه با واقعیت‌های خشن کارخانه، مانند نوسانات برق، گرد و غبار سنگین، دمای بالا و نیاز به نگهداری و تعمیرات آسان، شکست می‌خورند. مانع دوم، ضعف در «مهندسی تفصیلی» و مانع سوم، ترس مدیران عملیاتی از ریسک توقف خط تولید به‌خاطر تست یک فناوری اثبات ‌نشده است.

شرکت راشا هنگام بررسی و غربالگری ایده‌ها، آن‌ها را از فیلترهای سخت‌گیرانه «فنی» و «اقتصادی» عبور می‌دهد تا مطمئن شود با یک «اسباب‌بازی فناورانه» روبه‌رو نیستیم، بلکه با یک «راه‌حل مهندسیِ خلق‌کننده ارزش» طرف هستیم.

۱. ملاحظات فنی

قابلیت اطمینان (Reliability) و دوام: آیا این فناوری در شرایط سخت صنعتی و به‌صورت ۲۴/۷ بدون توقف کار می‌کند؟

قابلیت ادغام (Integration): آیا به‌راحتی با زیرساخت‌ها و تجهیزات فرسوده یا قدیمی موجود در کارخانه هماهنگ می‌شود یا نیاز به تغییرات پرهزینه در کل خط دارد؟

نگهداری و تعمیرات (Maintainability): آیا اپراتورها و تیم نت کارخانه می‌توانند به‌سادگی از آن پشتیبانی کنند یا وابستگی مطلق به سازنده ایجاد می‌کند؟

۲. ملاحظات اقتصادی

نرخ بازگشت سرمایه (ROI): ما به دنبال اعداد و ارقام واقعی هستیم. این ایده دقیقاً چقدر از هزینه‌های عملیاتی (OPEX)، مانند انرژی یا مواد مصرفی، را کاهش می‌دهد یا چقدر راندمان تولید را بالا می‌برد؟

دوره بازگشت سرمایه (Payback Period): پروژه باید در یک بازه زمانی منطقی و کوتاه، هزینه اولیه خود را جبران کند.

تحلیل ریسک: هزینه‌های پنهان توقف تولید در صورت شکست فناوری چقدر است و چه برنامه‌ای برای مدیریت این ریسک وجود دارد؟

راشا تنها زمانی پای یک ایده می‌ایستد که این معادله فنی-اقتصادی به نفع صنعتگر حل شده باشد. معتقدیم تجاری‌سازی واقعی زمانی رخ می‌دهد که فناوری، نه به‌عنوان یک هزینه اضافی، بلکه به‌عنوان یک سرمایه‌گذاری سودآور و ضامن پایداری تولید در ترازنامه شرکت‌های صنعتی ثبت شود.

منبع: معدن مدیا