روز کاری برای بسیاری از مادران شاغل، از لحظه ورود به اداره یا شرکت شروع نمی‌شود. چند ساعت پیش از آن آغاز شده است؛ از بیدار کردن کودک، آماده کردن صبحانه، رساندن او به مدرسه یا مهدکودک و نگرانی همیشگی از اینکه اگر امروز اتفاقی خارج از برنامه رخ داد، چه کسی قرار است جای خالی مادر را پر کند.
کیوسک خبر- فتانه ترکیان: برای بسیاری از زنان شاغل، این برنامه هر روز تکرار می‌شود؛ یک مسیر رفت‌وآمد میان خانه و محل کار و در میانه آن، تلاشی دائمی برای حفظ تعادل میان دو مسئولیت که هیچ‌کدام قابل چشم‌پوشی نیستند. از یک سو، محیط کار انتظار دارد کارمند در ساعت مشخص حاضر باشد و وظایف حرفه‌ای خود را انجام دهد و از سوی دیگر، مادری است که بیماری ناگهانی کودک، تعطیلی مدرسه یا نبود فردی برای مراقبت از او، می‌تواند تمام برنامه روز را تغییر دهد.
سال‌هاست که از ضرورت افزایش مشارکت زنان در بازار کار صحبت می‌شود. حفظ اشتغال زنان پس از ازدواج و فرزندآوری نیز یکی از موضوعاتی است که بارها در سیاست‌گذاری‌های حوزه خانواده و اشتغال مطرح شده است. اما در میان این بحث‌ها، یک پرسش کمتر مورد توجه قرار گرفته؛ آیا محیط‌های کاری نیز خود را با واقعیت زندگی خانوادگی کارکنان هماهنگ کرده‌اند؟
اگر پاسخ منفی باشد، مسئله چندان پیچیده نیست. زنی که باید میان مراقبت از کودک و حفظ شغل خود یکی را انتخاب کند، در بسیاری از موارد ناچار می‌شود از بازار کار فاصله بگیرد یا دست‌کم مسیر پیشرفت شغلی خود را محدود کند. این اتفاق شاید در آمارهای روزمره یک سازمان دیده نشود، اما در مقیاس بزرگ‌تر به معنای از دست رفتن بخشی از نیروی انسانی متخصص و آموزش‌دیده کشور است.
در این میان، دورکاری می‌تواند یکی از راه‌های باز کردن این گره باشد؛ البته نه به‌عنوان نسخه‌ای برای همه مشاغل و همه مادران، بلکه به‌عنوان یک امکان در کنار الگوی سنتی حضور در محل کار.
تجربه سال‌های اخیر نشان داد بسیاری از فعالیت‌هایی که تا پیش از آن وابسته به حضور فیزیکی کارکنان تصور می‌شدند، می‌توانند دست‌کم بخشی از مسیر خود را از راه دور طی کنند. فناوری، امکان ارتباط، برگزاری جلسه، مدیریت پروژه و انجام بسیاری از امور اداری را فراهم کرده است. با این حال، در بسیاری از محیط‌های کاری، بازگشت به الگوی حضور تمام‌وقت و ثابت، دوباره به قاعده اصلی تبدیل شده است.
اینجاست که دورکاری از یک ابزار فناورانه فراتر می‌رود و به یک مسئله اجتماعی تبدیل می‌شود.
برای مادری که هر روز ساعت‌هایی را در مسیر رفت‌وآمد می‌گذراند، امکان انجام بخشی از کار از خانه می‌تواند فقط به معنای راحت‌تر کار کردن نباشد. این چند ساعت ممکن است همان زمانی باشد که برای رسیدگی به کودک، مدیریت امور خانه یا حتی ادامه مسیر حرفه‌ای خود به آن نیاز دارد. گاهی مسئله، کاهش حجم کار نیست؛ بلکه انعطاف در محل و زمان انجام آن است.
اما دورکاری نیز اگر بدون برنامه اجرا شود، می‌تواند روی دیگری از ماجرا را نشان دهد. خانه برای بسیاری از زنان شاغل، به‌ویژه مادران، الزاماً محیطی آرام و بدون مسئولیت نیست. اگر دورکاری به این تصور منجر شود که یک مادر همزمان باید کارمند تمام‌وقت، مراقب کودک و مسئول تمام امور خانه باشد، نه‌تنها کمکی به او نخواهد کرد، بلکه مرز میان کار و زندگی را بیش از گذشته از بین می‌برد.
بنابراین، بحث اصلی تنها «اجازه دورکاری» نیست. مسئله، طراحی یک الگوی کاری انعطاف‌پذیر است؛ الگویی که بر اساس نوع شغل، وظایف فرد و شرایط زندگی او تنظیم شود. در برخی مشاغل، دورکاری کامل ممکن است. در برخی دیگر، مدل ترکیبی می‌تواند پاسخگو باشد و در گروهی از مشاغل نیز شاید امکان دورکاری وجود نداشته باشد، اما انعطاف در ساعت ورود و خروج یا استفاده از شیوه‌های دیگری مانند ساعت کاری شناور، بتواند بخشی از فشار موجود را کاهش دهد.
دولت و کارفرمایان در این میان هر کدام نقشی دارند. دولت می‌تواند چارچوب‌های حقوقی و اجرایی لازم را برای توسعه الگوهای کاری منعطف فراهم کند و مانع از آن شود که استفاده از دورکاری به کاهش امنیت شغلی یا محدود شدن فرصت‌های ارتقای زنان منجر شود. کارفرمایان نیز می‌توانند به جای سنجش عملکرد بر اساس ساعت حضور پشت میز، نتیجه و کیفیت کار را معیار ارزیابی قرار دهند.
این تغییر البته فقط به نفع زنان نیست. محیط کاری که بتواند میان زندگی شخصی و مسئولیت حرفه‌ای کارکنان تعادل برقرار کند، در نهایت می‌تواند از فرسودگی شغلی بکاهد و رضایت و بهره‌وری نیروی انسانی را افزایش دهد.
بحث درباره دورکاری مادران شاغل، در نهایت به یک انتخاب بزرگ‌تر در سیاست‌گذاری بازار کار بازمی‌گردد؛ اینکه آیا همچنان می‌خواهیم زندگی افراد را با قالب‌های ثابت محیط کار تطبیق دهیم یا زمان آن رسیده است که محیط کار نیز بخشی از خود را با واقعیت‌های زندگی امروز سازگار کند؟
شاید دورکاری پاسخ همه مشکلات مادران شاغل نباشد، اما می‌تواند بخشی از پاسخ باشد؛ بخشی از تغییری که به زنان اجازه می‌دهد برای ادامه فعالیت حرفه‌ای خود، مجبور نباشند میان «مادر بودن» و «شاغل بودن» یکی را انتخاب کنند. مسئله این نیست که مادران کمتر کار کنند؛ مسئله این است که بازار کار یاد بگیرد شکل‌های متفاوتی از کار کردن را به رسمیت بشناسد.

نویسنده: فتانه ترکیان