بحران جهانی گازوئیل؛ زخمی که تا ۲۰۲۷ التیام نمییابد

چرا این بحران اینقدر طولانی میشود؟
به گزارش کیوسک خبر، بگذارید ماجرا را ساده کنیم: دنیا به گازوئیل نیاز دارد، اما چند کارخانه بزرگ تولید آن از کار افتادهاند. یک طرف، پالایشگاههای خاورمیانه که در جنگ آسیب دیدهاند و هنوز کامل راه نیفتادهاند؛ طرف دیگر، روسیه که نیمی از پالایشگاههایش با حمله پهپادی از مدار خارج شده و صادراتش را ممنوع کرده است. بقیه دنیا با تمام توان تولید میکنند، اما کافی نیست. بدتر اینکه پالایشگاههای سالم هم تعمیرات لازم خود را عقب انداختهاند تا فعلاً بیشتر تولید کنند؛ یعنی سال آینده یکجا باید تعطیل شوند و این یعنی موج تازهای از کمبود. پس بحران گازوئیل فقط یک مشکل امروز نیست؛ یک بدهی است که به سال ۲۰۲۷ منتقل میشود. برای راننده آمریکایی، این یعنی قیمت بالای پمپ بنزین؛ برای اروپایی، یعنی شتاب بیشتر به سمت خودروی برقی؛ و برای بازار جهانی، یعنی قیمتی که فعلاً راه پایین آمدن ندارد.
پالایشگاههایی که هنوز نفس نمیکشند
هسته اصلی بحران، ظرفیت پالایشی از کار افتاده است. در خاورمیانه، پالایشگاه «جیزان» عربستان با ظرفیت ۴۰۰ هزار بشکه در روزـ یکی از قطبهای اصلی پالایش در حاشیه دریای سرخ—پس از چندین بار هدف قرار گرفتن همچنان تعطیل است. در مقابل، پالایشگاه «باپکو» بحرین به سهچهارم ظرفیت خود بازگشته، اما این یعنی هنوز یکچهارم ظرفیت آن بیرون از چرخه عرضه است.
مشکل فقط تولید نیست؛ حملونقل هم هست. بر اساس گزارش سرویسهای ردیابی کشتیها، جریان نفت خام از تنگه هرمز تقریباً به سطح پیش از جنگ بازگشته، اما صادرات فرآوردههای نفتی همچنان محدود است. دلیلش روشن است: فرآوردهها قابلیت اشتعال بالاتری دارند و در صورت حادثه امنیتی، خطرشان بیشتر است؛ ضمناً با نفتکشهای کوچکتر حمل میشوند که ظرفیت کمتری دارند. بنابراین حتی اگر نفت خام روان باشد، گازوئیل با تأخیر و هزینه بیشتر به بازار میرسد.
روسیه؛ نیمی از پالایشگاهها بیرون از مدار
در سمت روسیه، وضعیت حتی وخیمتر است. نیمی از پالایشگاههای این کشور به دلیل حملات پهپادی اوکراین ماههاست از مدار خارج شدهاند. نتیجه، بحران سوخت داخلی و ممنوعیت صادرات گازوئیل بوده است. این ممنوعیت اوایل ماه جاری تا حدی برداشته شد، زمانی که دونالد ترامپ از توافقی با پوتین خبر داد که بر اساس آن روسیه به آمریکا گازوئیل صادر خواهد کرد.
هفته گذشته نخستین نفتکش حامل حدود ۴۰ هزار تن متریک (نزدیک به ۳۰۰ هزار بشکه) گازوئیل کمگوگرد از بندر «پریمورسک» روسیه در دریای بالتیک به مقصد آمریکا حرکت کرد. اما ابعاد این محموله را باید درست فهمید: رابین میلز، مدیرعامل شرکت مشاوره «قمر انرژی»، در روزنامه «نشنال» نوشت که این کشتی قرار است هفتم نوامبر به نیویورک برسد و حجم آن کمتر از یکدهم مصرف روزانه آمریکاست. به عبارت دیگر، این توافق یک قطره در اقیانوس است، نه یک راهحل.
تعمیرات به تعویق افتاده؛ بمب ساعتی سال آینده
نکتهای که کمتر به آن توجه میشود، اما شاید مهمترین بخش ماجرا باشد، تعمیرات اساسی پالایشگاههاست. پالایشگاههای خارج از خاورمیانه و روسیه در ماههای گذشته تعمیر و نگهداری برنامهریزیشده خود را عقب انداختهاند تا هر چه بیشتر گازوئیل تولید کنند. این کار در کوتاهمدت عرضه را بالا نگه میدارد، اما نمیتواند بینهایت ادامه یابد؛ خطر نقص فنی و اختلالات برنامهریزینشده روزبهروز بیشتر میشود.
بانک مورگان استنلی هفته گذشته هشدار داد که بازارهای جهانی سوخت حداقل تا اواسط سال آینده با کمبود عرضه مواجه خواهند بود، زیرا در سهماهه دوم ۲۰۲۷ حجم بسیار بالایی از تعمیرات اساسی برنامهریزیشده انجام خواهد شد. به گفته تحلیلگران این بانک، کاهش پیشبینیشده در میزان بهرهبرداری از پالایشگاهها در بهار آینده دو و نیم برابر ظرفیتی خواهد بود که معمولاً در فصل بهار به دلیل تعمیرات از مدار خارج میشود—و این رقم از مجموع ظرفیت پالایشگاهی که هماکنون در خاورمیانه و روسیه غیرفعال است نیز بیشتر است. آژانس بینالمللی انرژی (IEA) هم در نسخه اکتبر گزارش ماهانه خود هشدار داد که کمبود فعلی در بازارهای گازوئیل احتمالاً تا اواسط سال آینده ادامه خواهد یافت.
چرا صرفهجویی و خودروی برقی کافی نیست؟
تحلیلگران اذعان دارند که «توافقنامه گازوئیل روسیه» تأثیری ناچیز بر عرضه و قیمتهای جهانی خواهد داشت؛ بهویژه پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا در سوم نوامبر، قطعاً چنین تأثیری مشاهده نخواهد شد. با نزدیک شدن به فصل زمستان و افزایش شدید تقاضا برای سوخت گرمایشی در نیمکره شمالی—بهویژه در آمریکا—هیچ راهکار فوری و قابلتوجهی در سمت عرضه وجود ندارد که فشار افزایشی بر قیمتها را کاهش دهد.
میلز از شرکت «قمر انرژی» راهبرد درست را این میداند که «در هر زمان و هر مکانی که ممکن است، در مصرف صرفهجویی شود»؛ از وسایل نقلیه سنگین گازسوز و اتوبوسهای برقی گرفته تا تغییر به سمت خودروهای برقی مسافربری. قیمتهای بالای بنزین و گازوئیل، تغییر اروپا به سمت خودروهای برقی را تسریع کرده و از آنچه قانونگذاران سالها با وضع مقررات دنبال میکردند، جلوتر افتاده است. اما همه این صرفهجوییها راهحل فوری نیستند؛ تا زمانی که جریان سوخت از خاورمیانه و روسیه به سطح مناسب بازنگردد، خطر افزایش قیمتها در کوتاهمدت باقی است.
قیمتها در آمریکا؛ وعدهای که محقق نشد
دادههای آمریکا نشان میدهد که دولت ترامپ تقریباً از تمام اهرمهای در دسترس خود استفاده کرده، اما قیمتها پایین نیامده است. پاتریک دیهان، مدیر بخش تحلیلهای نفتی شرکت «گسبادی»، روز دوشنبه گفت که هفته گذشته قیمت گازوئیل در سطح ملی اندکی افزایش یافت و با توجه به نزدیکی انتخابات، میانگین قیمت بنزین احتمالاً بالای ۴ دلار و گازوئیل بالای ۶ دلار در هر گالن باقی خواهد ماند؛ آن بهبودی که رانندگان و سیاستگذاران به آن امید داشتند محقق نشده است، آن هم در شرایطی که برخی ایالتها مالیات سوخت را کاهش دادهاند.
بر اساس گزارش اویل پرایس، دیهان خاطرنشان کرد که در فاصله یک هفته مانده به انتخابات، قیمت بنزین در آمریکا ۴۲.۳ سنت در هر گالن بیشتر از میانگین روز انتخابات سال ۲۰۲۲ است—سالی که گرانترین قیمتهای سوخت روز انتخابات را ثبت کرد. قیمت گازوئیل نیز تقریباً یک دلار در هر گالن بالاتر از قیمت ۵.۳۳ دلاری روز انتخابات ۲۰۲۲ است. به گفته این تحلیلگر، هر دو سوخت در مسیری قرار دارند که بالاترین قیمتهای ثبتشده برای «روز انتخابات» را رقم بزنند.
بحرانی که با یک توافق حل نمیشود
بحران گازوئیل امروز حاصل همزمانی چند عامل است: ظرفیت پالایشی آسیبدیده در خاورمیانه، صادرات محدود روسیه، حملونقل پرریسک فرآوردهها از تنگه هرمز و تعمیرات اساسی به تعویق افتادهای که سال آینده سررسید میشود. توافقهای کوچک مانند قرارداد گازوئیل ترامپ–پوتین نمیتوانند این شکاف را پر کنند، چون حجمشان در برابر مصرف روزانه جهانی ناچیز است.
تا زمانی که پالایشگاههای آسیبدیده خاورمیانه به فعالیت کامل برنگردند، جریان فرآوردههای نفتی از تنگه هرمز بهبود نیابد و صادرات گازوئیل روسیه به حالت اول بازنگردد، عرضه جهانی گازوئیل کمتر از سطح سال ۲۰۲۵ باقی خواهد ماند. برای مصرفکننده، این یعنی زمستانی گران؛ برای سیاستگذار، یعنی محدودیت اهرمها؛ و برای بازار، یعنی قیمتی که فعلاً فقط یک جهت را بلد است: بالا.
نویسنده: طاهره نطقی طاهری
