مصرف روزانه بنزین در ایران از مرز ۱۲۵ میلیون لیتر گذشته و دولت سالانه بیش از ۱۰ میلیارد دلار برای جبران ناترازی سوخت هزینه می‌کند. در این وضعیت، برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل در افقی ۱۵ ساله، نه یک انتخاب لوکس بلکه یک ضرورت ساختاری به نظر می‌رسد؛ طرحی که می‌تواند بدون شوک قیمتی، معیشت مردم را از گاز بنزین جدا کند.

به گزارش کیوسک خبر، ناترازی سوخت در ایران دیگر یک هشدار کارشناسی نیست؛ به واقعیتی روزمره تبدیل شده که بودجه کشور را می‌خورد. گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد متوسط مصرف روزانه بنزین از ۱۲۵ میلیون لیتر عبور کرده و ایران را از صادرکننده فرآورده‌های نفتی به واردکننده‌ای شکننده بدل کرده است. دولت سالانه بیش از ۱۰ میلیارد دلار صرف جبران این ناترازی می‌کند؛ رقمی که اگر همین‌طور ادامه پیدا کند، سفره‌های مردم را کوچک‌تر و اقتصاد را بی‌رمق‌تر خواهد کرد.

سیاست‌گذار ایرانی حالا سر دو راهی سختی ایستاده: یا قیمت بنزین را آزاد کند و ریسک نارضایتی اجتماعی را بپذیرد، یا ادامه انفعال را انتخاب کند و تماشا کند که قاچاق سوخت و مصرف بی‌رویه سفره بودجه را می‌بلعد. اما راه سومی هم هست که کمتر به آن پرداخته شده: برقی‌سازی کامل ناوگان حمل‌ونقل در یک افق ۱۵ ساله، همراه با اصلاحات ساختاری شبکه برق.

منطق این طرح ساده اما عمیق است. به جای اینکه اول دست به جراحی تورم‌زای قیمت سوخت بزنیم، باید وابستگی روزمره مردم به بنزین را قطع کنیم. وقتی جایگزین اقتصادی و کارآمدی مثل خودروی برقی در دسترس باشد، حذف تدریجی یارانه بنزین و گازوئیل دیگر یک اقدام بحران‌ساز نخواهد بود؛ یک گام طبیعی و قابل هضم می‌شود.

هدف‌گذاری ۳ میلیونی؛ ضرورت اسقاط هم‌زمان ناوگان فرسوده

طرح پیش‌رو بر ورود و تولید سالانه ۳ میلیون وسیله نقلیه برقی شامل خودرو، موتورسیکلت، اتوبوس و تاکسی در افقی ۱۰ تا ۱۵ ساله تاکید دارد. ساختار این پیشنهاد بر دو پایه استوار است: واردات سالانه ۲ میلیون دستگاه از طریق بسترهای تسهیل‌شده تجاری، و تولید داخل ۱ میلیون دستگاه با شیفت اجباری و زمان‌بندی‌شده سازندگان داخلی به سمت پلتفرم برقی.

اما یک نکته حیاتی را نباید فراموش کرد. تا پایان سال ۱۴۰۴ خورشیدی، بیش از ۳۸ میلیون وسیله نقلیه در کشور در حال رفت‌وآمد بوده‌اند که حداقل ۱۲ میلیون دستگاه آن فرسوده و پرمصرف است. اگر چرخه برقی‌سازی با برنامه «اسقاط اجباری» همراه نشود، واردات و تولید سالانه ۳ میلیون خودروی برقی فقط به تراکم خودروها، افزایش ترافیک و سردرگمی در گره‌های شهری می‌انجامد. حذف خودروهای پایه فسیلی قدیمی، رکن غیرقابل تفکیک این طرح است.

نکته جالب توجه اینکه این طرح بار مالی جدیدی بر بودجه جاری دولت تحمیل نمی‌کند. هزینه‌های واردات، ایجاد خطوط تولید و توسعه زیرساخت‌ها، تماماً از محل ارزش بنزین و گازوئیل صرفه‌جویی‌شده تامین خواهد شد.

مدل مالی طرح؛ خودکفایی از محل صادرات فرآورده‌های سوختی

با فرض جایگزینی سالانه ۳ میلیون وسیله نقلیه برقی، در سال‌های ابتدایی اجرای طرح حداقل روزانه ۲۰ تا ۳۰ میلیون لیتر بنزین و گازوئیل آزادسازی می‌شود. با در نظر گرفتن متوسط قیمت صادراتی ۶۰ سنت برای هر لیتر فرآورده در بازارهای منطقه‌ای، سالانه درآمدی بالغ بر ۵ تا ۷ میلیارد دلار ایجاد می‌شود. این منابع می‌تواند مستقیم به «صندوق ملی برقی‌سازی» واریز شده و صرف هزینه‌های زیر شود:

۱. اعطای تسهیلات و یارانه‌های خرید به خریداران خودروهای برقی

۲. سرمایه‌گذاری در ساخت ایستگاه‌های شارژ سریع در جاده‌ها و شهرها

۳. نوسازی و ارتقای شبکه توزیع برق کشور

۴. ارتقای خطوط تولید خودروسازان داخلی و بومی‌سازی فناوری باتری

البته باید توجه داشت که فرآیند صرفه‌جویی زمان‌بر است؛ بنابراین دولت در ۳ سال نخست نیازمند فاینانس، ابزارهای مالی گواهی صرفه‌جویی انرژی و سرمایه‌گذاری خارجی برای پوشش شکاف زمانی تا نقد شدن درآمد صادراتی خواهد بود.

اصلاح تدریجی یارانه بنزین و امحای ریشه‌ای قاچاق سوخت

با عملیاتی شدن برقی‌سازی ناوگان، حذف یارانه بنزین از حالت یک اقدام حاد و بحران‌ساز به یک گام طبیعی و منطقی تغییر شکل خواهد داد. هنگامی که حمل‌ونقل عمومی، تاکسی‌های اینترنتی و بخش عظیمی از خودروهای شخصی برقی شده باشند، آزادسازی قیمت بنزین صرفاً بر رفت‌وآمدهای غیرضروری یا خودروهای لوکس بنزینی اثر می‌گذارد.

از سوی دیگر، اختلاف چشمگیر قیمت بنزین ایران با کشورهای همسایه زمینه قاچاق روزانه حداقل ۲۰ میلیون لیتر سوخت را فراهم کرده است. با خارج شدن بنزین از کارت‌های سوخت خانوارها و کاهش تقاضای واقعی، شبکه قاچاق سوخت به‌طور ریشه‌ای منحل خواهد شد؛ چراکه منبع تامین سوخت قاچاق در مبدأ خشک می‌شود.

اولویت‌دهی به ناوگان پرمصرف؛ کلید بازدهی حداکثری

برای بهره‌وری حداکثری از سرمایه‌گذاری‌ها، برقی‌سازی نباید از خودروهای شخصی کم‌کارکرد آغاز شود. آمارهای پیمایش سال ۱۴۰۴ خورشیدی نشان می‌دهد یک تاکسی شهری یا خودروی فعال در پلتفرم‌های اینترنتی روزانه بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتر پیمایش دارد و حدود ۳۰ لیتر بنزین می‌سوزاند. در مقابل، یک خودروی شخصی به‌طور متوسط روزانه کمتر از ۳۰ کیلومتر پیمایش و حدود ۳ لیتر مصرف سوخت دارد.

بنابراین برقی‌سازی ۱۰۰ هزار تاکسی و ۱۰ هزار اتوبوس شهری در ۳ سال نخست طرح، تاثیری معادل برقی‌سازی بیش از ۱.۵ میلیون خودروی شخصی در کاهش مصرف سوخت خواهد داشت. اولویت‌دهی به ناوگان حمل‌ونقل عمومی و تجاری، نرخ بازگشت سرمایه طرح را به شدت سرعت می‌بخشد.

زیرساخت‌های برق؛ چالش بزرگ پیش‌روی شبکه انرژی

انتقال منبع انرژی از پمپ‌بنزین به پریز برق، ناترازی را نابود نمی‌کند بلکه آن را از ناوگان سوخت مایع به صنعت برق منتقل می‌سازد. بر اساس برآوردهای وزارت نیرو در سال ۱۴۰۴ خورشیدی، شبکه برق کشور در فصل تابستان با ناترازی ۱۸ هزار مگاواتی دست‌پنجه نرم می‌کند. ورود سالانه ۳ میلیون خودرو برقی به معنای اضافه شدن حداقل ۴ تا ۶ هزار مگاوات تقاضای جدید به شبکه برق است.

برای جلوگیری از افزایش فشار بر شبکه برق، کلان‌طرح برقی‌سازی باید الزاماً با دو راهبرد هم‌زمان همراه شود: توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر با تخصیص بخشی از درآمدهای صادرات بنزین به احداث نیروگاه‌های خورشیدی و بادی، و مدیریت هوشمند شارژ از طریق تعریف تعرفه‌های متغیر و شارژ شبانه در ساعات کم‌باری.

نقشه راه ۱۵ ساله برای دستیابی به ناوگان تمام‌برقی

برای تحقق این هدف بزرگ، اجرای طرح در سه فاز منسجم و زمان‌بندی‌شده پیشنهاد می‌شود:

فاز نخست (۱۴۰۵ تا ۱۴۰۸ خورشیدی): تمرکز ۱۰۰ درصدی واردات و تسهیلات بر ناوگان عمومی شامل تاکسی، اتوبوس، وانت و موتورسیکلت کار؛ احداث ایستگاه‌های شارژ در کلان‌شهرها و پایه‌گذاری صندوق ملی برقی‌سازی.

فاز دوم (۱۴۰۹ تا ۱۴۱۲ خورشیدی): ورود گسترده خودروهای برقی شخصی از مسیر واردات و تولید داخل؛ اجرای استاندارد اجباری توقف خطوط تولید خودروهای فسیلی پرمصرف؛ توسعه شبکه شارژ در محورهای مواصلاتی بین‌شهری.

فاز سوم (۱۴۱۳ تا ۱۴۲۰ خورشیدی): ممنوعیت کامل شماره‌گذاری خودروهای بنزینی جدید؛ برقی‌سازی بیش از ۸۰ درصد ناوگان کشور؛ آزادسازی کامل قیمت بنزین و صادرات حداکثری فرآورده‌های نفتی.

به گزارش کیوسک خبر، طرح برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل، راهکاری هوشمندانه و ریشه‌ای برای حل ناترازی انرژی در ایران است. این طرح با جایگزین کردن فناوری به جای فشار قیمتی، فرصتی بی‌نظیر برای نوسازی صنعت خودرو، کاهش آلودگی هوا و ارتقای رفاه عمومی فراهم می‌کند. موفقیت این راهبرد در گرو نگاه جامع، پرهیز از شتاب‌زدگی، ایجاد زیرساخت‌های پایدار برق و مدیریت دقیق تعهدات مالی خواهد بود. اگر این مسیر درست طی شود، ایران می‌تواند از بحران بنزین به عنوان فرصتی برای جهش صنعتی و انرژی‌ای استفاده کند.