فشار بدون شلیک؛ چرا آمریکا ابزار تقابل با ایران را عوض کرده است؟

به گزارش کیوسک خبر، در روزهایی که دونالد ترامپ از انجام حملات نظامی تازه علیه ایران عقبنشینی کرده و همزمان بر ادامه فشارهای اقتصادی و محاصره دریایی تأکید دارد، این پرسش جدی مطرح است: آیا واشنگتن واقعاً به دنبال پایان دادن به تنشها و دستیابی به توافقی تازه با تهران است، یا توقف موقت گزینه نظامی را باید بخشی از راهبرد فشار برای گرفتن امتیازهای بیشتر دانست؟ پاسخ به این پرسش، کلید فهم رفتار امروز کاخ سفید است.
تغییر ابزار، نه اهداف
آنچه از رفتار فعلی واشنگتن برمیآید، یک نکته روشن است: آمریکا از اهداف اولیه خود در تقابل با ایران عقبنشینی نکرده است. واشنگتن همچنان همان اهدافی را دنبال میکند که پیشتر در چارچوب فشار نظامی و سیاسی مطرح کرده بود؛ مسئله اصلی، وادار کردن تهران به پذیرش خواستههای واشنگتن است و در این مسیر، ترکیبی از فشارهای اقتصادی، سیاسی و نظامی به کار گرفته میشود. به همین دلیل، توقف فعلی حملات نظامی را نباید به معنای تغییر رویکرد آمریکا تلقی کرد.
در عمل، محاصره دریایی و تحریمهای اقتصادی ادامه دارد و تلاش میشود محدودیتهای بیشتری بر روابط تجاری و ارتباطات زمینی ایران با کشورهای همسایه اعمال شود؛ حتی رایزنی با برخی کشورها برای افزایش فشار بر مبادلات تجاری ایران در جریان است. در کنار این اقدامات، آمادگیهای نظامی و تهدیدها نیز حفظ شده و گاهی شاهد حملات محدود به برخی اهداف در جنوب ایران، از جمله قشم و بندرعباس، هستیم. بنابراین، آنچه اکنون اتفاق افتاده بیشتر به معنای تغییر ابزار فشار است تا کنار گذاشتن اهداف قبلی؛ آمریکا ممکن است در مقطع فعلی تمایلی به آغاز یک جنگ گسترده نداشته باشد، اما همچنان تلاش میکند از طریق فشار اقتصادی و محدود کردن مسیرهای ارتباطی ایران، هزینههای بیشتری به کشور تحمیل کند.
چرا ترامپ فعلاً شلیک نمیکند؟
یکی از عوامل مؤثر در توقف حملات نظامی، شرایط داخلی ایالات متحده و وضعیت افکار عمومی این کشور است. دولت ترامپ با مخالفتهایی در داخل آمریکا نسبت به ادامه جنگ مواجه است و تحولات سیاسی و انتخاباتی اخیر و شکست جمهوریخواهان در برابر دموکراتها نیز بر فضای سیاسی واشنگتن تأثیر گذاشته است. بخشی از افکار عمومی آمریکا با ادامه جنگ علیه ایران و همراهی نظامی با اسرائیل موافق نیستند و این مسئله برای دولت ترامپ هزینه سیاسی ایجاد میکند.
علاوه بر این، تبعات اقتصادی جنگ نیز قابل چشمپوشی نیست. درگیری نظامی در منطقه تنها به ایران و آمریکا محدود نمیشود و آثار آن میتواند اقتصاد جهانی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. افزایش هزینههای اقتصادی و نگرانی از گسترش بحران در منطقه، عواملی هستند که دولت آمریکا ناچار است در محاسبات خود در نظر بگیرد. در واقع، ترامپ نمیتواند بدون توجه به واکنش افکار عمومی و هزینههای داخلی و بینالمللی، تصمیم به ادامه یک جنگ گسترده بگیرد؛ و همین محدودیتها، او را به سمت ابزارهای کمهزینهتر فشار سوق داده است.
دیپلماسی منطقهای؛ تلاش برای جلوگیری از بازگشت جنگ
در حال حاضر، برخی کشورهای منطقه از جمله قطر، ترکیه و پاکستان تلاش میکنند از طریق میانجیگری و انتقال پیامها، زمینه جلوگیری از یک درگیری تازه را فراهم کنند. این کشورها بهخوبی میدانند که بازگشت جنگ میتواند منطقه را با بحران گستردهتری مواجه کند و به همین دلیل، تلاش دارند امکان دستیابی به نوعی مصالحه میان تهران و واشنگتن را فراهم کنند. در کنار این تلاشها، نقش قدرتهای بزرگ نیز اهمیت دارد؛ چین و روسیه نیز تحولات را دنبال میکنند و رایزنیهای دیپلماتیک در سطح بینالمللی ادامه دارد. مجموعه این عوامل میتواند در جلوگیری از بازگشت فوری درگیری مؤثر باشد، اما به معنای آن نیست که اختلافات اصلی میان ایران و آمریکا حل شده یا دو طرف به توافق نزدیک شدهاند.
گره اصلی: ترتیب اجرای تعهدات
مسئله اصلی همچنان اختلاف بر سر ماهیت و چارچوب توافق احتمالی است. آمریکاییها هنوز حاضر نیستند شرایط و مطالبات ایران را بپذیرند و میخواهند مذاکرات در چارچوب اولویتها و خواستههای خودشان پیش برود. یکی از مهمترین این اولویتها، حلوفصل پرونده هستهای ایران است و به نظر میرسد واشنگتن ترجیح میدهد ابتدا درباره این موضوع به توافق برسد و سپس سایر مسائل را در دستور کار قرار دهد.
در چنین شرایطی، مسئله مهم این است که دو طرف درباره ترتیب اجرای تعهدات به تفاهم برسند. برای مثال، آیا آمریکا ابتدا باید محاصره دریایی را متوقف کند و منابع مالی ایران را آزاد سازد و سپس مذاکرات درباره تحریمها و سایر اختلافات آغاز شود؟ یا اینکه واشنگتن انتظار دارد ایران ابتدا درباره پرونده هستهای امتیازهایی بدهد و بعد از آن، موضوعات دیگر مورد بررسی قرار بگیرند؟ اینها اختلافات اساسی هستند که میتوانند مسیر مذاکرات را تعیین کنند.
به نظر میرسد آمریکا تمایل دارد مذاکرات را به شکلی مرحلهای پیش ببرد؛ به این معنا که ابتدا پرونده هستهای را در اولویت قرار دهد و پس از رسیدن به توافق در این زمینه، درباره سایر مسائل مذاکره کند. چنین رویکردی برای واشنگتن این امکان را فراهم میکند که بخشی از اهداف خود را در یک مرحله محقق کند و سپس وارد موضوعات دیگر شود. با این حال، مشخص نیست ایران تا چه اندازه با چنین ترتیبی موافقت کند، زیرا از نگاه تهران، مسائل اقتصادی، تحریمها و محدودیتهای دریایی نیز بخشی از موضوعات اصلی هرگونه توافق هستند.
محاصره اقتصادی؛ جنگ کمهزینهتر
آنچه از رفتار فعلی واشنگتن میتوان برداشت کرد این است که آمریکا فعلاً قصد ندارد وارد یک جنگ نظامی گسترده دیگر شود، اما این به معنای کنار گذاشتن سیاست فشار نیست. واشنگتن همچنان محاصره دریایی، تحریمهای اقتصادی و محدودیتهای تجاری را دنبال میکند و تلاش دارد از این طریق تابآوری اقتصادی و اجتماعی ایران را تحت فشار قرار دهد. هدف این است که با افزایش فشارهای اقتصادی، شرایطی ایجاد شود که ایران در مذاکرات حاضر به پذیرش مطالبات بیشتری شود. بنابراین، نمیتوان صرفاً بر اساس توقف حملات نظامی نتیجه گرفت که آمریکا از مواضع قبلی خود عقبنشینی کرده است.
آرامش تاکتیکی، نه صلح راهبردی
آنچه امروز شاهد آن هستیم، نه پایان تقابل است و نه آغاز مذاکرهای قطعی؛ بلکه مرحلهای است که در آن واشنگتن ابزار فشار خود را از جنگ مستقیم به محاصره اقتصادی و دیپلماسی منطقهای تغییر داده، بدون آنکه از اهدافش دست بکشد. در سوی دیگر، تلاش کشورهای منطقه و قدرتهای بزرگ برای جلوگیری از بازگشت جنگ، فضایی شکننده از آرامش ایجاد کرده است. سرنوشت این آرامش به دو متغیر گره خورده است: میزان تحمل هزینههای اقتصادی از سوی ایران و میزان تمایل واشنگتن به پذیرش ترتیب اجرای تعهداتی که تهران خواستار آن است. تا روشن شدن این دو متغیر، تنشها نه پایان یافتهاند و نه به نقطه جوش رسیدهاند؛ آنها فقط شکل عوض کردهاند.
تهران تسلیم نمیشود؛ معادله نظامی به سود ایران تغییر کرده است
نکته پایانی آنکه، هرگونه تحلیل درباره آینده این تقابل بدون در نظر گرفتن موضع تهران ناقص است. ایران به هیچ عنوان حاضر نیست در برابر فشارها تسلیم شود و جنگ اقتصادی و محاصره دریایی را به رسمیت نمیشناسد. در سالهای اخیر، توان دفاعی و نظامی کشور در حوزههایی مانند پدافند هوایی، موشکهای نقطهزن، پهپادها و جنگ نامتقارن پیشرفتهای چشمگیری داشته و همین مسئله، محاسبات نظامی واشنگتن را پیچیدهتر کرده است. تجربه سالهای گذشته نشان داده که هرگونه حمله نظامی به ایران، برخلاف تصور اولیه، جنگ کوتاه و کمهزینهای نخواهد بود؛ چراکه پاسخهای دفاعی و توان بازدارندگی کشور میتواند خسارات جبرانناپذیری را به مهاجم و منافع منطقهای آن تحمیل کند. به همین دلیل، گزینه نظامی برای آمریکا نه یک راهحل ارزان، بلکه ریسکی سنگین و پرهزینه است که توقف فعلی آن نیز بیش از هر چیز ریشه در همین محاسبه دارد.
