دو شوک همزمان؛ چگونه اقلیم و جنگ سفره جهان را تهدید میکنند؟

وقتی اقلیم و اقتصاد به هم گره میخورند
به گزارش کیوسک خبر، النینو یک پدیده اقلیمی طبیعی است که هر چند سال یکبار رخ میدهد، اما آنچه این دوره را متفاوت میکند، همزمانی آن با مجموعهای از شوکهای اقتصادی و ژئوپلیتیک است. گرم شدن غیرعادی آب اقیانوس آرام، الگوهای بارش و دما را در سراسر جهان تغییر میدهد و میتواند به خشکسالی در برخی مناطق و سیلاب در مناطق دیگر منجر شود. اما نکته کلیدی برای اقتصاد، نه خود رویداد اقلیمی، بلکه زنجیره پیامدهایی است که از آن نشأت میگیرد: کاهش تولید محصولات کشاورزی، اختلال در زنجیره تأمین، افزایش قیمت مواد غذایی و در نهایت، فشار بر تورم و معیشت خانوارها.
آنچه این دوره را حساستر میکند، پیشبینیهای علمی درباره شدت آن است. شاخصهای پایش اقلیمی نشان میدهد که احتمال تبدیل این رویداد به یک النینوی «بسیار قوی» یا حتی فراتر از آن، قابل توجه است. سازمان جهانی هواشناسی هشدار داده که این رویداد میتواند تا اوایل سال آینده میلادی ادامه یابد و اثرات آن بر دما و بارش، حتی پس از فروکش کردن خود پدیده، برای ماهها باقی بماند . به عبارت دیگر، بازارها باید خود را برای یک شوک تدریجی اما طولانی آماده کنند، نه یک جهش ناگهانی و گذرا.
تورم مواد غذایی؛ جایی که اقلیم به سفره مردم میرسد
مهمترین کانال انتقال اثر النینو به اقتصاد خانوار، قیمت مواد غذایی است. وقتی تولید محصولات کشاورزی در مناطق کلیدی جهان کاهش مییابد یا مختل میشود، اثر آن با تأخیر چند ماهه در قیمتها ظاهر میشود. این تأخیر نه به دلیل کندی بازار، بلکه به دلیل ساختار قراردادها و زنجیره تأمین است: خریداران عمده معمولاً مواد اولیه را با قراردادهای چندماهه تأمین میکنند و هزینههای جدید تنها پس از انقضای قراردادهای قبلی به قیمت نهایی منتقل میشود. به همین دلیل، اوج اثر تورمی النینو معمولاً ماهها پس از اوج اقلیمی آن رخ میدهد.
تحلیلهای اقتصادی نشان میدهد که النینو به تنهایی میتواند سهم قابل توجهی به تورم مواد غذایی اضافه کند. اما خطر واقعی زمانی آشکار میشود که این شوک اقلیمی با شوک انرژی ناشی از تنشهای ژئوپلیتیک ترکیب شود. افزایش هزینه انرژی، مستقیماً بر هزینه حملونقل، تولید کود شیمیایی و بستهبندی مواد غذایی اثر میگذارد و در نتیجه، اثر تورمی النینو را تشدید میکند. برآوردها حاکی از آن است که ترکیب این دو عامل میتواند اثر تورمی را تقریباً دو برابر کند و فشار مضاعفی بر بازارهای نوظهور وارد آورد؛ بازارهایی که سهم مواد غذایی در سبد مصرف خانوارهایشان بالاتر است و بخش کشاورزیشان حساسیت بیشتری به تغییرات اقلیمی دارد .
جنگ و اقلیم؛ دو شوکی که یکدیگر را تقویت میکنند
آنچه وضعیت فعلی را از دورههای پیشین النینو متمایز میکند، همزمانی آن با مجموعهای از اختلالات ساختاری در اقتصاد جهانی است. تنشهای نظامی و تحریمها، مسیرهای تجاری مواد غذایی و نهادههای کشاورزی را مختل کرده و هزینههای لجستیک و بیمه را بالا برده است. در چنین شرایطی، اقتصاد جهانی با ظرفیت کمتری برای جذب شوک اقلیمی روبرو است. کشورهایی که همزمان با فشارهای تورمی و محدودیت منابع ارزی دستوپنجه نرم میکنند، توان کمتری برای واردات مواد غذایی یا حمایت از خانوارهای آسیبپذیر دارند.
این همزمانی یک پیامد مهم دارد: سیاستهای مقابله با هر یک از این شوکها بهتنهایی کافی نیست. اگر دولتها برای کنترل تورم مواد غذایی به سرکوب قیمت یا محدودیت صادرات متوسل شوند، ممکن است در کوتاهمدت اثر ظاهری داشته باشد، اما در میانمدت انگیزه تولید را کاهش میدهد و کمبود را تشدید میکند. از سوی دیگر، اگر بانکهای مرکزی برای مهار تورم ناشی از شوک عرضه، نرخ بهره را به شدت افزایش دهند، ممکن است رشد اقتصادی را بیش از حد کند کنند بدون آنکه بتوانند ریشه عرضهمحور تورم را حل کنند. این دوراهی، سیاستگذاران را در موقعیتی دشوار قرار میدهد.
چرا برخی کشورها بیشتر آسیب میبینند؟
اثر النینو بر تولید کشاورزی یکسان نیست. الگوهای تاریخی نشان میدهد که برخی مناطق مانند جنوب آفریقا، آمریکای مرکزی، بخشهایی از هند و استرالیا معمولاً بیشترین آسیب را از خشکسالی متحمل میشوند، در حالی که مناطق دیگر ممکن است از بارش بیشتر بهرهمند شوند. اما در سطح کلان، آنچه اهمیت دارد، ترکیب این الگوهای منطقهای با آسیبپذیری اقتصادی است. کشورهایی که ذخایر ارزی محدود، بدهی بالا و شبکه ایمنی اجتماعی ضعیف دارند، در برابر شوک قیمت مواد غذایی آسیبپذیرترند.
تحلیلهای مدلسازی نشان میدهد که در برخی کشورهای کمدرآمد، النینو میتواند محرک اصلی کاهش تولید کشاورزی و افزایش فقر باشد، حتی بیشتر از شوکهای قیمتی ناشی از جنگ . این یافته مهم است زیرا نشان میدهد که اثر اقلیم بر اقتصاد، نه یک مسئله حاشیهای، بلکه یک عامل تعیینکننده در مسیر توسعه کشورهای آسیبپذیر است. برای این کشورها، آمادگی پیش از وقوع شوک و وجود سازوکارهای حمایتی هدفمند، تفاوت بین یک بحران قابل مدیریت و یک فاجعه انسانی را رقم میزند.
هزینه اقدام دیرهنگام
یکی از یافتههای کلیدی تحلیلهای اقتصادی درباره النینو، شکاف بین هزینه اقدام پیشگیرانه و هزینه واکنش پس از بحران است. برآوردها نشان میدهد که حمایت پیش از وقوع شوک از خانوارهای آسیبپذیر میتواند تقریباً نصف هزینه واکنش پس از وقوع بحران باشد . این شکاف، نه تنها یک استدلال اخلاقی، بلکه یک محاسبه اقتصادی ساده است: هر دلاری که پیش از بحران برای پیشگیری و آمادگی هزینه شود، چند دلار هزینه امداد و بازسازی را کاهش میدهد.
با این حال، تجربه دورههای پیشین نشان میدهد که جامعه جهانی معمولاً پس از وقوع بحران واکنش نشان میدهد، نه پیش از آن. سازوکارهای هشدار زودهنگام وجود دارند و پیشبینیهای اقلیمی دقت قابل قبولی دارند، اما تبدیل این هشدارها به اقدام عملی و تأمین مالی پیش از بحران، همچنان یک شکاف جدی است. در شرایطی که بسیاری از کشورهای آسیبپذیر با محدودیت مالی مواجهاند و کمکهای بشردوستانه نیز با کاهش بودجه روبرو است، این شکاف میتواند هزینه انسانی و اقتصادی بحران را به طور قابل توجهی افزایش دهد.
درسهایی برای سیاستگذاران
النینو یک رویداد اقلیمی است، اما پیامدهای آن اقتصادی و اجتماعی است. آنچه این دوره را حساس میکند، نه فقط شدت احتمالی خود پدیده، بلکه همزمانی آن با شوکهای انرژی و ژئوپلیتیک است. در چنین شرایطی، سیاستگذاری هوشمندانه ایجاب میکند که دولتها و نهادهای بینالمللی به جای تمرکز صرف بر واکنش پس از بحران، بر آمادگی پیش از وقوع آن سرمایهگذاری کنند. تقویت ذخایر مواد غذایی، گسترش شبکههای ایمنی اجتماعی هدفمند، حفظ مسیرهای تجاری باز و پرهیز از سیاستهایی که شوک عرضه را تشدید میکنند، از جمله گامهایی است که میتواند شدت اثر این رویداد را کاهش دهد.
نکته پایانی اینکه، النینو یک پدیده موقتی است، اما درسهای آن درباره آسیبپذیری اقتصاد جهانی در برابر شوکهای ترکیبی، ماندگار است. جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به هم وابسته است و یک رویداد اقلیمی در اقیانوس آرام میتواند از طریق زنجیرههای تأمین و بازارهای کالا، بر قیمت مواد غذایی در دورترین نقاط جهان اثر بگذارد. درک این پیوندها، پیششرط هر سیاست مؤثری است.
